Từ hàng ghế giám khảo: Sinh viên và ý tưởng khởi nghiệp sáng tạo

23:13 - 26-07-2020

Đồng hành cùng những cuộc thi khởi nghiệp dành cho sinh viên các trường đại học với vai trò giám khảo, tôi may mắn biết đến rất nhiều dự án khởi nghiệp của sinh viên.

Những năm gần đây, tôi thấy mình có cái tâm trạng của một người mong đợi sự ngạc nhiên trầm trồ khi bắt gặp một dự án có ý tưởng độc đáo giữa hàng chục bài thi khác. Nhưng nhiều cuộc thi lại làm cho tôi có cái cảm giác hơi chút nuối tiếc về tư duy khởi nghiệp của sinh viên.

CÂN BẰNG GIỮA SÁNG TẠO VÀ KHẢ THI
Ai cũng biết khởi nghiệp rất cần sáng tạo, nhưng làm sao để có được ý tưởng sáng tạo và biến nó thành một dự án hiện thực khả thi mới là vấn đề. Vấn đề lớn hơn ở đây, là chúng ta không chú ý tách một vấn đề khó thành 2 vấn đề nhỏ hơn và dễ làm. Một sinh viên rất khó để có được dự án khởi nghiệp vừa mang tính sáng tạo vừa có yếu tố khả thi. Chúng ta hãy thử tách bạch và khuyến khích nhóm người giỏi về sáng tạo đưa ra ý tưởng, còn nhóm người khác sẽ lo việc biến ý tưởng trở thành một dự án thực tế khả thi.

Tôi có một nghiên cứu nhỏ để thấy sự khác nhau về tư duy của sinh viên đại học và nhóm doanh nhân. Khi yêu cầu mỗi nhóm đặt câu hỏi xung quanh đề tài khởi nghiệp, thì nhóm doanh nhân thường đặt nhiều câu hỏi xung quanh việc làm thế nào (How): làm sao vay vốn, làm sao bán hàng, làm sao tuyển dụng, làm sao sản xuất,…và rất ít câu hỏi thuộc về cái gì (What).

Trong khi đó nhóm sinh viên lại có nhiều câu hỏi xung quanh về What hơn: bán cái gì, giá trị sản phẩm là gì, khách hàng thích gì, đối tác muốn gì, xã hội cần điều gì,...v.v. Điều này cho thấy rằng nhóm người trẻ rất giỏi tạo ra ý tưởng, còn nhóm doanh nhân dày dạn kinh nghiệm sẽ giỏi nhìn thấy vấn đề trong ý tưởng và tìm giải pháp phù hợp.

Sinh viên là nguồn lực quan trọng có đóng góp rất lớn cho hệ sinh thái khởi nghiệp quốc gia. Trước hết chúng ta cần khai thác nguồn lực này, bằng cách khai thác các ý tưởng khởi nghiệp sáng tạo của sinh viên. Việc giải bài toán khởi nghiệp nên dành lại cho những người cố vấn dự án và nhà đầu tư tương lai.

TIẾP CẬN GẦN HƠN VỚI CÁC ĐỐI TƯỢNG THỤ HƯỞNG
Thế nhưng hiện nay, rất nhiều cuộc thi sinh viên khởi nghiệp thiếu ý tưởng sáng tạo. Tôi cũng thấy rất ít dự án của sinh viên về công nghệ (Tech start-up), như IOT (Internet Of Things) hay AI (trí tuệ nhân tạo). Tương tự, là những dự án Khởi Nghiệp Xã Hội. Đó là mô hình kinh doanh vừa phải đạt mục tiêu tạo tác động lớn cho xã hội, vừa phải đạt mục tiêu lợi nhuận để tự phát triển bền vững mà không cần lệ thuộc vào nguồn ngân sách nhà nước hay quỹ từ thiện nào.

Chính vì phải đạt song song 2 mục tiêu, đây là một mô hình khó và rất cần sự sáng tạo. Thế nhưng cách sinh viên tiếp cận vấn đề xã hội làm cho họ giảm đi khả năng sáng tạo. Đầu tiên, sinh viên sẽ được cho tiếp cận với các doanh nghiệp xã hội trong nước, đa phần là có qui mô nhỏ và đang còn gặp nhiều khó khăn. Sinh viên chỉ nhìn thấy những vấn đề có sẵn và nghĩ cách giải quyết chúng hơn là tự sáng tạo ý tưởng khởi nghiệp mới. Sau đó, sinh viên tiếp cận với các đối tượng thụ hưởng mà phần lớn thuộc nhóm người yếu thế, là những người ít có sự ảnh hưởng với cộng đồng. Họ được hưởng lợi từ dự án xã hội, nhưng chính họ lại không tiếp tục tạo ra giá trị làm thay đổi xã hội.

Sẽ rất khác nếu như chọn đối tượng thụ hưởng là nhóm người “có thế”, mà một ví dụ đó là Trung Tâm Hỗ Trợ Phát triển Cộng đồng (LIN). LIN chọn đối tượng thụ hưởng là các tổ chức phi lợi nhuận và nhà tài trợ, là những người gây ảnh hưởng mạnh mẽ, thúc đẩy sự phát triển bền vững và giảm nghèo.

Tôi không cho rằng sinh viên Việt Nam thiếu năng lực tư duy sáng tạo. Một dự án của nhóm bạn trẻ đang học chương trình MBA tại CFVG, có tên gọi “Mom and Me Care” (Chăm lo cho mẹ và bé), đã tham gia cuộc thi Khởi nghiệp Sáng tạo tại Canada, dẫn đầu liên tiếp hai vòng loại và chung kết cùng với những đội thi khác đến từ nhiều nước. Để khuyến khích sinh viên tư duy sáng tạo, tôi cho rằng sinh viên cần được học về ngành công nghiệp sáng tạo, được giới thiệu về những ý tưởng khởi nghiệp rất thành công trên thế giới, được tham gia các cuộc thi khởi nghiệp mà yếu tố sáng tạo là ưu tiên hàng đầu, và được những nhà đầu tư sẵn sàng “mua” lại các ý tưởng khởi nghiệp sáng tạo.

Khởi nghiệp hay “entrepreneurship” (khởi nghiệp học), bản chất vốn là việc dành cho những người nhìn thấy được cái mà không ai nhìn thấy, biến rủi ro thành cơ hội, tìm sáng trong tối. Thì đó chính là sáng tạo chứ còn gì!